Berat tentu gambut: berat 1 m³ dan ketumpatan

Gambut ialah bahan organik berasal daripada tumbuhan yang telah digunakan manusia selama berabad-abad. Ia digunakan sebagai bahan api, komponen tanah dan baja, alas haiwan, serta dalam penyelesaian pembinaan tertentu sebagai bahan penebat haba atau timbusan. Gambut terbentuk melalui pengumpulan dan penguraian tidak lengkap tumbuhan paya.

Walaupun komposisi kimia dan pelbagai jenis gambut belum diketahui ketika itu — kini lebih daripada 35 jenis dikenal pasti — pada awal Masihi ahli falsafah dan ahli sejarah Pliny menggambarkannya sebagai “tanah yang boleh terbakar”. Hanya pada abad ke-18, penyelidik Jerman Degner mengkaji struktur gambut menggunakan mikroskop dan menyangkal banyak tanggapan salah tentang asalnya.

Pembentukan gambut

Gambut terutamanya terbentuk di paya gambut, tetapi turut ditemukan di dataran banjir dan lembah sungai. Dalam keadaan sangat lembap, tumbuhan mati terkumpul dan tidak terurai sepenuhnya kerana tiada udara. Penguraian berlaku melalui tindakan aktif mikroorganisma pengurai, haiwan invertebrata dan larut lesap.

Proses penguraian selesai dalam lapisan pembentuk gambut atas sehingga kedalaman 0,9 m. Kira-kira 30% biojisim terurai menjadi gambut, manakala selebihnya termineral atau dihanyutkan dalam bentuk pelbagai sebatian. Gambut yang terbentuk beransur-ansur turun ke bawah lapisan pembentuk gambut dan terawet tanpa udara, sekali gus mengekalkan sifatnya selama berabad-abad.

Pengelasan

Gambut dikelaskan mengikut komposisi fitomassa (pokok, rumput, lumut) dan tahap trofi, iaitu jumlah nutrien dalam tumbuhan, kepada kategori berikut:

• Gambut tanah tinggi. Mempunyai keasidan tinggi dan tahap penguraian rendah. Ia berkapasiti lembapan tinggi dan berkandungan abu rendah.

• Gambut tanah tinggi cerah (atau peralihan). Terdapat di lapisan atas mendapan dengan tahap penguraian sisa tumbuhan sekitar 15%. Berat 1 m³ gambut dalam lapisan ini agak rendah, iaitu 150 – 250 kg. Dalam keadaan semula jadi, ia mampu menyerap banyak gas dan air (1 kg gambut ini boleh menyerap sehingga 10 liter air).

• Gambut tanah rendah (atau bawah). Jenis ini ialah mendapan purba berusia sehingga 30 ribu tahun. Bahan ini berstruktur halus, ringan dan lembap. Tahap penguraian sisa tumbuhan melebihi 15% dan kandungan humusnya tinggi; ini ialah gambut “matang”. Berat satu meter padu ialah 350 kg/m³. Persekitarannya sedikit berasid dan mengandungi banyak nitrogen, fosforus, kalium serta bahan organik lain yang bermanfaat kepada tanaman kebun.

• Gambut berserat ialah jenis khas yang mengandungi tumbuhan dengan struktur berserat ketara. Gambut ini tidak diayak atau dibentuk seperti jenis lain untuk kegunaan selanjutnya, tetapi hanya dihancurkan menjadi ketulan kecil.

Berapakah berat gambut?

Seperti yang dinyatakan, gambut pada tahap kematangan berbeza mempunyai ketepuan air dan dengan itu berat isi padu yang berlainan. Perkara yang sama terpakai kepada produk yang dijual. Jadual menunjukkan purata data teori berat gambut mengikut tahap kelembapan.

Berat tentu dan ketumpatan gambut dalam 1 m³. Jadual berat isi padu gambut

Berat isi padu gambut turut bergantung pada tahap penguraian dan kumpulannya. Pada kelembapan yang sama sehingga 85%, gambut tanah tinggi lebih berat daripada gambut tanah rendah, tetapi apabila kelembapan melebihi 85%, gambut tanah rendah menjadi lebih berat.