Ciężar właściwy rtęci: masa 1 litra i 1 m³

Dobrze znana od dzieciństwa niebezpieczna i zagadkowa substancja z termometru to rtęć. Na lekcjach fizyki pytanie nauczyciela: „w jakiej cieczy nie tonie siekiera?” wielu wprowadzało w zakłopotanie. Odpowiedź jest prosta: w temperaturze pokojowej rtęć jest cieczą, a jej gęstość jest tak duża, że łatwo unoszą się w niej ciężkie i twarde metale, takie jak ołów, żelazo, miedź i inne. Ciężar właściwy rtęci w temperaturze 20 °C wynosi 13 546 kg/m³, a wraz ze wzrostem temperatury maleje, czyli jej gęstość zmniejsza się w przybliżeniu o 1% na każde 50 °C.

Nazwa Hydrargyrum pochodzi od srebrzystej płynności rtęci, kojarzonej z wodą i srebrem. Polska nazwa „rtęć” odnosi się do tego samego metalu znanego od bardzo dawna.

Tabela ciężaru właściwego rtęci przy różnych temperaturach i stałym ciśnieniu

Przy obniżeniu temperatury do -39 °C rtęć zmienia stan skupienia i staje się ciałem stałym o wyraźnych właściwościach metalicznych. Przynależność Hg do metali została po raz pierwszy dowiedziona przez Łomonosowa i Brauna w 1759 roku, choć substancja była znana ludzkości już od bardzo dawna. Już starożytni Grecy umiejętnie wykorzystywali rtęć i znali jej trujące działanie. Alchemicy przez długi czas używali rtęci w doświadczeniach, licząc na stworzenie złota.

Gdzie występuje

Rtęć jest w przyrodzie mało rozpowszechniona. Jej zawartość w skorupie ziemskiej nie przekracza 83 mg/t, jednak koncentracja rud rtęci bywa dość wysoka, ponieważ pierwiastek ten stosunkowo łatwo wiąże się z innymi substancjami. Najbogatsze rudy zawierają do 2,5% rtęci. Jest to naturalny cynober, minerał z jaskrawoczerwonymi plamami, które na przełamie stopniowo pokrywają się lekkim nalotem wskutek procesów utleniania. Bardzo rzadko rtęć rodzima występuje w postaci kropli na skałach.

Oddziaływanie na organizm człowieka

Rtęć uważa się za substancję trującą i jest to prawda, choć działanie toksyczne nie zawsze jest od razu zauważalne i zwykle nie powoduje natychmiastowego skutku śmiertelnego.

Przy długotrwałym kontakcie skóry z rtęcią mogą pojawić się oparzenia i zaczerwienienia naskórka. Jednak oddziaływanie powierzchniowe nie jest tak groźne, ponieważ związki rtęci stosowano nawet przy produkcji niektórych mydeł. Środki myjące z rtęcią mogą powodować reakcje alergiczne i suchość skóry. Główne niebezpieczeństwo ciekłego metalu kryje się w parach. Nawet w temperaturze pokojowej rtęć paruje, a jej pary są toksyczne. Po przedostaniu się przez drogi oddechowe do krwi rtęć powoduje zatrucie toksyczne, któremu mogą towarzyszyć bóle głowy, drażliwość, agresja, drżenie rąk, uporczywa bezsenność i inne powikłania.